Thế hệ trẻ và chuyển đổi số: Thúc đẩy kỹ năng an toàn và bảo vệ dữ liệu cá nhân khi ứng dụng trí tuệ nhân tạo

Xu hướng xem công nghệ là "điểm tựa cảm xúc" và thói quen chia sẻ thông tin

Mục đích sử dụng AI của giới trẻ hiện nay rất đa dạng, trong đó 57% dùng để tra cứu thông tin, 54% phục vụ công việc và học tập, cùng 50% sử dụng để tìm kiếm các ý tưởng sáng tạo. Đáng chú ý, công nghệ này không chỉ đơn thuần là công cụ hỗ trợ công việc mà đang có sự dịch chuyển mạnh mẽ sang vai trò đồng hành về mặt tinh thần. Gần một phần ba người trẻ trong khu vực (32%) cho biết coi AI như một người bạn để trò chuyện, tâm tình. Xu hướng này thể hiện rõ tại nhiều quốc gia, tiêu biểu như Indonesia với 39%, Việt Nam với 35%, Thái Lan với 34%, Malaysia với 33% và Ấn Độ với 32%.

Sự gắn kết này dẫn đến việc khoảng 34% bạn trẻ thuộc thế hệ Z tại khu vực APAC thường xuyên chia sẻ với các chatbot AI những tâm sự, vướng mắc cá nhân vốn không tiện giãi bày cùng người khác. Đáng lưu ý, Việt Nam là quốc gia ghi nhận tỷ lệ này cao nhất khu vực với 42%, xếp trên Ấn Độ (37%) và Indonesia (36%). Mặc dù tính năng đối thoại của AI tạo ra cảm giác lắng nghe và riêng tư, song các chuyên gia cảnh báo rằng các thuật toán không phải là con người thực tế. Nội dung phản hồi từ hệ thống hoàn toàn có thể sai lệch, trong khi người dùng lại có xu hướng dễ dàng bộc lộ các dữ liệu mang tính nhạy cảm hơn so với các phương thức tương tác mạng thông thường khác.

Thách thức về an toàn thông tin và nguy cơ lộ lọt dữ liệu cá nhân

Dù nhanh nhạy và tự tin trong môi trường số, mức độ nhận thức về rủi ro pháp lý và an toàn thông tin của một bộ phận lớn giới trẻ vẫn chưa tương xứng. Số liệu khảo sát phản ánh thực tế chỉ có 45% người trẻ tại khu vực thường xuyên áp dụng các biện pháp bảo vệ khi tương tác với các ứng dụng AI, trong khi hơn một nửa (51%) thừa nhận chỉ thực hiện điều này một cách ngắt quãng, thỉnh thoảng. Tại một số thị trường như Trung Quốc và Malaysia, tỷ lệ lơ là trong phòng ngừa rủi ro lần lượt lên tới 60% và 54%, cho thấy sự thiếu nhất quán trong việc chủ động bảo vệ dữ liệu số.

Trong quá trình trò chuyện tự do với AI, nhiều người dùng có thói quen vô thức tải lên hoặc chia sẻ các thông tin bảo mật như hình ảnh giấy tờ tùy thân, căn cước, mật khẩu tài khoản, dữ liệu giao dịch tài chính hay hồ sơ bệnh án. Người sử dụng cần nhận thức rõ rằng các hệ thống AI thương mại không tự động bảo đảm tính tuyệt mật tuyệt đối cho mọi dữ liệu đầu vào. Việc thiếu cẩn trọng không chỉ dẫn tới nguy cơ lộ lọt dữ liệu cá nhân, mà những thông tin sai lệch do AI tạo ra còn có thể dẫn dắt người dùng đưa ra các quyết định sai lầm trong học tập, công việc cũng như các vấn đề pháp lý và đời sống thường nhật.

Xây dựng văn hóa ứng xử văn minh và tuân thủ pháp luật trên không gian mạng

Để bảo đảm môi trường chuyển đổi số an toàn, lành mạnh, việc trang bị kỹ năng số và nhận thức pháp lý về an toàn thông tin mạng cần phải được tiến hành song song với việc khuyến khích ứng dụng công nghệ. Người dùng tuyệt đối không nên đặt niềm tin tuyệt đối vào các câu trả lời do trí tuệ nhân tạo cung cấp, đặc biệt đối với các lĩnh vực đòi hỏi tính chuẩn xác cao như pháp luật, y tế, giáo dục và tài chính – những nơi mà thông tin sai lệch có thể gây ra hậu quả pháp lý nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, người sử dụng cần kiên quyết từ chối cung cấp dữ liệu định danh, bí mật đời tư hay thông tin thanh toán cho các nền tảng trực tuyến; đồng thời chủ động tìm hiểu kỹ chính sách thu thập, lưu trữ và xử lý dữ liệu của từng ứng dụng trước khi kích hoạt tài khoản. Việc thiết lập các giải pháp bảo mật toàn diện trên thiết bị cá nhân cũng đóng vai trò như một lá chắn hữu hiệu nhằm phòng ngừa các cuộc tấn công mạng, phần mềm độc hại hay những trang web giả mạo công cụ AI nhằm chiếm đoạt quyền quản trị.

Song song với các giải pháp kỹ thuật, việc nâng cao nhận thức số đóng vai trò nền tảng. Các chương trình bồi dưỡng kiến thức số như khóa học "Cyberhygiene" hay các nền tảng tương tác mô phỏng tình huống như trò chơi trực tuyến "Case 404" của các tổ chức an ninh mạng đang góp phần giúp giới trẻ rèn luyện tư duy nhận diện các hành vi lừa đảo, thủ đoạn chiếm đoạt thông tin tinh vi, từ đó hình thành phản xạ tự vệ số thiết thực.

Định hình việc khai thác trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm trong kỷ nguyên số

Bình luận về vấn đề này, các chuyên gia an ninh mạng quốc tế nhận định thế hệ trẻ đang nắm bắt công nghệ AI rất nhanh nhạy, nhưng một cuộc đối thoại tạo cảm giác gần gũi hoàn toàn không đồng nghĩa với việc cuộc trò chuyện đó được bảo mật hay có độ tin cậy tuyệt đối. Người trẻ có quyền tự do khám phá và làm chủ các công nghệ mới, song bắt buộc phải rèn luyện tư duy phản biện, thói quen kiểm chứng nguồn tin và ý thức bảo vệ quyền riêng tư số theo đúng các chuẩn mực đạo đức và pháp luật.

Trong kỷ nguyên số hóa toàn diện, khi các ranh giới thực - ảo ngày càng trở nên mờ nhạt, việc xác lập giới hạn an toàn và hiểu rõ bản chất công nghệ là điều kiện tiên quyết để mỗi công dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, có thể khai thác sức mạnh của trí tuệ nhân tạo một cách văn minh, an toàn, hiệu quả và có trách nhiệm với bản thân cũng như cộng đồng.