Kỷ niệm 150 năm ngày sinh cụ Huỳnh Thúc Kháng (01/10/1876 - 01/10/2026): Cuộc đời và sự nghiệp của một nhà yêu nước, nhà văn hóa tiêu biểu

Từ một người học trò xứ Quảng đến nhà yêu nước tiêu biểu

Cụ Huỳnh Thúc Kháng sinh ngày 01/10/1876, tên khai sinh là Huỳnh Văn Thước, sau đổi thành Huỳnh Hanh, tự Giới Sanh, hiệu Minh Viên, tại làng Thạnh Bình, tổng Tiên Giang Thượng, huyện Hà Đông, phủ Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam, nay thuộc xã Thạnh Bình, thành phố Đà Nẵng. Cụ sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống học hành; thân phụ là cụ Huỳnh Văn Phương và thân mẫu là bà Nguyễn Thị Tình.

Ngay từ thời niên thiếu, Huỳnh Thúc Kháng đã nổi tiếng thông minh, chăm chỉ học tập. Năm 1900, cụ đỗ Giải nguyên kỳ thi Hương; đến năm 1904, đỗ Tiến sĩ. Tuy nhiên, trước cảnh đất nước mất độc lập, cụ không lựa chọn con đường làm quan mà dấn thân vào các hoạt động yêu nước, tìm kiếm con đường canh tân đất nước và nâng cao dân trí.

Năm 1905, cụ cùng Phan Châu Trinh và Trần Quý Cáp vào Nam, khảo sát tình hình và tìm kiếm con đường cứu nước. Sau khi trở về Quảng Nam năm 1906, cụ tham gia tích cực vào phong trào Duy Tân, chú trọng các chủ trương khai dân trí, chấn dân khí, phát triển dân sinh, vận động đổi mới giáo dục, kinh tế và đời sống xã hội.

13 năm tù đày nhưng không khuất phục

Năm 1908, do tham gia phong trào chống thực dân Pháp, Huỳnh Thúc Kháng bị chính quyền thực dân bắt và kết án đày ra Côn Đảo. Suốt 13 năm (1908 - 1921) trong lao tù, cụ vẫn giữ vững khí tiết, lòng yêu nước và tinh thần học tập.

Trong những năm tháng bị giam cầm, cụ tự học tiếng Pháp, đọc sách, nghiên cứu và viết. Cụ cùng Phan Châu Trinh, Phan Thúc Duyện tham gia sáng tác tuồng “Trưng Vương”, qua đó thể hiện tinh thần yêu nước và ý chí vượt lên hoàn cảnh khắc nghiệt. Những năm tháng ở Côn Đảo trở thành một dấu ấn đặc biệt trong cuộc đời Huỳnh Thúc Kháng, cho thấy nghị lực, bản lĩnh và tinh thần tự học bền bỉ của một nhà yêu nước.

Trở về hoạt động nghị trường, đấu tranh vì dân quyền, dân sinh

Được trả tự do năm 1921, Huỳnh Thúc Kháng tiếp tục hoạt động xã hội và chính trị. Năm 1926, cụ được bầu làm Dân biểu Trung Kỳ, sau đó giữ cương vị Viện trưởng Viện Dân biểu Trung Kỳ. Trên nghị trường, cụ lên tiếng bảo vệ quyền lợi của Nhân dân, phản đối những chính sách bất công của chính quyền thực dân và thúc đẩy các vấn đề liên quan đến dân quyền, dân sinh.

Năm 1927, tại Huế, cụ sáng lập báo Tiếng Dân và trực tiếp đảm nhiệm vai trò chủ báo, chủ nhiệm. Trong thời gian tồn tại từ năm 1927 đến năm 1943, báo Tiếng Dân đã xuất bản 1.766 số, trở thành một diễn đàn quan trọng đề cập đến các vấn đề chính trị, xã hội, dân quyền, dân sinh và những vấn đề thiết thực của đời sống Nhân dân.

Trong 16 năm hoạt động, Tiếng Dân thể hiện quan điểm độc lập, tinh thần trách nhiệm đối với xã hội và đóng góp đáng kể vào đời sống báo chí, văn hóa Việt Nam đương thời. Hoạt động báo chí của Huỳnh Thúc Kháng cũng thể hiện rõ tư tưởng coi trọng dân quyền, dân sinh và sự nghiệp nâng cao dân trí.

Đóng góp quan trọng trong những ngày đầu của chính quyền cách mạng

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh mời Huỳnh Thúc Kháng tham gia Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và giao cụ giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ.

Đầu năm 1946, cụ được cử làm Chủ tịch Hội Liên hiệp Quốc dân Việt Nam (Hội Liên Việt), góp phần quan trọng trong việc tập hợp, đoàn kết các tầng lớp Nhân dân trong sự nghiệp bảo vệ nền độc lập dân tộc.

Tháng 5/1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp tham dự Hội nghị Fontainebleau, Huỳnh Thúc Kháng được giao nhiệm vụ điều hành công việc của Chính phủ trong thời gian Người vắng mặt. Theo Sắc lệnh số 82/SL ngày 29/5/1946, cụ được giao ký các văn bản thường lệ và chủ trì các phiên họp của Hội đồng Chính phủ khi Chủ tịch Hồ Chí Minh vắng mặt. Từ ngày 31/5 đến ngày 21/10/1946, cụ thực hiện nhiệm vụ thay mặt Chủ tịch giải quyết công việc thường xuyên của Chính phủ.

Trong hoàn cảnh đất nước đứng trước nhiều khó khăn, Huỳnh Thúc Kháng đã thể hiện tinh thần trách nhiệm, sự tận tụy và bản lĩnh của một người hoạt động cách mạng, đồng thời góp phần củng cố khối đoàn kết dân tộc. Tinh thần “Dĩ bất biến, ứng vạn biến” được đề cập trong tư liệu về mối quan hệ giữa Chủ tịch Hồ Chí Minh và cụ Huỳnh Thúc Kháng, thể hiện phương châm giữ vững những nguyên tắc căn bản nhưng linh hoạt trong xử lý công việc.

Những năm tháng cuối đời và sự ghi nhận của Nhà nước

Cuối năm 1946, Huỳnh Thúc Kháng nhận nhiệm vụ đi thăm, động viên đồng bào và chiến sĩ ở các tỉnh miền Trung, đồng thời truyền đạt chủ trương, chính sách của Chính phủ. Đầu năm 1947, mặc dù sức khỏe đã suy giảm nghiêm trọng, cụ vẫn tiếp tục thực hiện nhiệm vụ được giao.

Ngày 21/4/1947, cụ Huỳnh Thúc Kháng qua đời tại Quảng Ngãi, hưởng thọ 70 tuổi. Theo nguyện vọng của cụ, phần mộ được an táng trên núi Thiên Ấn.

Ghi nhận những cống hiến của cụ đối với sự nghiệp cách mạng và dân tộc, ngày 27/12/2012, Nhà nước truy tặng cụ Huỳnh Thúc Kháng Huân chương Sao Vàng.

Những giá trị còn nguyên ý nghĩa

Cuộc đời và sự nghiệp của Huỳnh Thúc Kháng để lại nhiều giá trị lịch sử và tinh thần sâu sắc. Đó là lòng yêu nước, thương dân; khí tiết và bản lĩnh; tinh thần đại đoàn kết; ý thức tự học, tư duy độc lập và đổi mới; tinh thần tận tụy phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân.

Từ một nhà nho yêu nước, người tham gia phong trào Duy Tân, trải qua 13 năm tù đày, đến một nhà báo, nhà hoạt động nghị trường và thành viên Chính phủ trong những năm đầu của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Huỳnh Thúc Kháng đã dành trọn cuộc đời cho đất nước và Nhân dân.

Kỷ niệm 150 năm Ngày sinh cụ Huỳnh Thúc Kháng là dịp để ôn lại những đóng góp của một nhân vật lịch sử tiêu biểu, qua đó góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, ý thức trách nhiệm với cộng đồng và tinh thần tận tụy phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân cho các thế hệ hôm nay. Những giá trị về bản lĩnh, tự học, tư duy độc lập, đoàn kết và trách nhiệm mà cụ để lại tiếp tục là những nội dung có ý nghĩa trong công tác giáo dục truyền thống hiện nay.

Cục Công nghệ thông tin - Bộ Tư pháp trân trọng giới thiệu nội dung tuyên truyền nhân dịp kỷ niệm 150 năm Ngày sinh cụ Huỳnh Thúc Kháng (01/10/1876 - 01/10/2026), góp phần lan tỏa những giá trị lịch sử, văn hóa và tinh thần cao đẹp của cụ đến cán bộ, công chức, viên chức và người lao động trong toàn ngành.